دانه کلزا
کلزا (Brasicaceae) یا همان کانولا (کلزاهایی که از آنها روغن استخراج میشود) یکی از مهمترین انواع دانه های روغنی به شمار می آید که از کاربرد های وسیعی در صنعت دام و طیور برخوردار می باشد.
دسته بندی:
خوراک دام,خوراک طیور,خوراک آبزبان,نهاده های کشاورزی
یکی از مسائل مهم و اساسی در زمینه پرورش گاو شیری، تأمین خوراک و جیره مناسب است به نحوی که بیش از 60 تا 70 درصد هزینه ها را به خود اختصاص می دهد. بنابراین برای دستیابی به تولید مطلوب و اقتصادی، تأمین مواد خوراکی و بویژه منابع پروتئین و انرژی ارزان قیمت و متناسب با احتیاج دام ضروری می باشد. در این راستا تأمین منابع پروتئینی با محدودیت بیشتری مواجه بوده و معمولا گرانتر از منابع انرژی زا هستند. غالباً، منبع پروتئینی رایج در اغلب نقاط جهان را کنجاله های حاصل از روغن کشی دانه های روغنی شامل می گردد. میزان کاشت دانه های روغنی ارتباط مستقیمی با میزان کنجاله تولید شده برای استفاده در خوراک دام دارد چرا که باقیمانده دانه های روغنی پس از استحصال روغن که با نام کنجاله شناخته می شود، عمده منابع پروتئینی مورد استفاده در تغذیه گاوهای شیری می باشند.
کلزا چیست؟
کلزا (Brasicaceae) یا همان کانولا (کلزاهایی که از آنها روغن استخراج میشود) یکی از مهمترین انواع دانه های روغنی به شمار می آید که از کاربرد های وسیعی در صنعت دام و طیور برخوردار می باشد. پیدایش این گیاه برای اولین بار در مناطق شرقی دریای مدیترانه صورت گرفت و عمدتا این گیاه در مناطق معتدل و سردسیر رشد می کند. در هندوستان گیاه کلزا حدود ۲۰ قرن قبل از میلاد حضرت مسیح (ع) روییده شد و از قرن ۱۷ میلادی این گیاه به میزان وسیعی در اروپا نیز کشت می شود.
دانه کلزا دارای ۲۵ تا ۵۵ درصد روغن، ۱۸ تا ۲۴ درصد پروتئین و ۱۲ تا ۲۰ درصد پوست است.
روغن کلزا به دلیل حضور اسیدهای چرب اشباع نشده و فاقد کلسترول از کیفیت تغذیه ای بالایی برخوردار است و بین ارقام و در شرایط مختلف تنوع زیادی در ترکیب اسیدهای چرب آن مشاهده می شود برخی از انواع کلزا که در گروه کانولا قرار دارند دارای کمتر از ۳۰ میکرومول گلوکوزینولات در هر گرم کنجاله بوده و روغن دانه آنها دارای مقدار زیادی اسیدهای چرب غیر اشباع و حدود ۲ درصد یا کمتر دارای اسید اروسیک می باشند و روغن آنها به صورت خوراکی مصرف می شود.
تاریخچه کلزا :
به علت میزان روغن موجود در دانه های گیاه کلزا، این گیاه برای سده های پی در پی کشت می شود. محل رویش این گیاه در ابتدا در کرانه ی شرقی دریای مدیترانه بوده است گرچه استفاده از آن سابقه ای بسیار طولانی دارد. شواهدی موجود است که این گیاه و روغن آن، در 2000 سال پیش از میلاد مسیح در هند استفاده می شده است. در اروپای میانه این گیاه از قرن چهاردهم کشت میشود.
از قرن هفدهم میلادی، این گیاه در مقیاس های بزرگ در اروپا کشت میشود. در حال حاضر گیاه کلزا یکی از مهمترین دانه های روغنی تولید شده در جهان می باشد به طوری که دانه، روغن و کنجاله کلزا پس از سویا، مقام دوم تولید جهانی را به خود اختصاص داده است.
طی سالهای اخیر در کشور ایران نیز، توسعه و کشت دانه روغنی کلزا به سرعت رو به رشد بوده است به طوری که میزان تولید دانه کلزا درسال 88-87 300 هزار تن بوده است که یقیناً به همراه تولید دانه روغنی کلزا بر تولید کنجاله آن نیز افزوده خواهد شد.
معمولاً این گیاه راست ریشه جهت افزایش کیفیت و حاصلخیزی خاک، استفاده بهینه از آب، کنترل علف های هرز و نیز کنترل آفات خاکزی مانند زابروس، در تناوب با کشت غلات بویژه گندم و جو مورد بهره برداری قرار می گیرد.
کشت کلزا:
کمبود عناصر کم مصرف در داخل خاک عملکرد عناصر پر مصرف را تحت تاثیر قرار میدهد و موجب کاهش عملکرد گیاهان میگردد . بیشترین نیاز به مواد غذایی در کلزا از شروع رشد گیاه در بهار تا زمان گلدهی است .
بعضی عناصر غذایی کم مصرف همانند روی وآهن برای رشد گیاه ضروری هستند و در فرایندهای فیزیولوژیکی مانند فتوسنتز، تولید هورمونهای رشد و تشکیل کلروفیل گیاهی دخالت دارند و کمبود آنها میتواند موجب عدم توازن عناصر غذایی در گیاه و نهایتاً کاهش کمیت و کیفیت محصول می شود. در شرایطی که خاک زراعی دارای کمبود عناصر ریز مغذی و سطح خاک خشک باشد، باید از محلولپاشی برگی این عناصر در گیاه کلزا در اوایل دوران رشد رویشی گیاه استفاده نمود که سبب افزایش عملکرد دانه و درصد روغن میشود . روی باعث افزایش تعداد خورجین در بوته، عملکرد دانه و درصد روغن میگردد.
آهن نیز یکی دیگر از عناصر ضروری برای رشد گیاهان است که در شرایط کمبود آن، تعداد رنگدانههای فتوسنتز کننده و مقدار کلروفیل برگها کاهش مییابد در این صورت کاهش وزن هزار دانه را شاهد خواهیم بود.با افزایش PH غلظت آهن در ریشه افزایش یافته ولی برگها زردی کمبود آهن را نشان میدهند و به این نتیجه رسیدند که نیتراتها در خاکهای آهکی باعث عدم جذب آهن و مس میگردند.[۱۱] اهمیت وجود روی در مناطق مریستمی به علت کارایی آن در تولید هورمون اکسین در کلزا باعث افزایش شاخه بندی میشود .
به دلیل PH قلیایی خاکها مصرف خاکی روی، باعث میگردد که روی با مواد آلی خاک ترکیب شده ومجموعههایی از روی را تشکیل دهد که ممکن است برخی از آنها غیرقابل انحلال باشند. ( سالار دینی و همکاران ۱۳۶۷) گیاه کلزا نیاز نسبتاً زیادی به نیتروژن دارد، ولی عکسالعمل آن به کود بستگی به شرایط محیطی از جمله شرایط آب و هوایی منطقه، نوع خاک، رطوبت خاک و همچنین ژنوتیپ دارد. عملکرد مطلوب کلزا در شرایط مصرف ۲۰۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار حاصل شده است. مصرف سولفات آمونیوم به همراه اوره به دلیل حلال بودن آن در آب از طریق ریختن آن بر روی برگها تا قبل از گلدهی بسیار مناسب است.
از آنجائیکه سولفات آمونیوم در تامین گوگرد مورد نیاز کلزا که یکی از عناصر موثر در عملکرد کلزا است میتواند مورد استفاده قرار گیرد. کمبود آب میتواند اثری سوء بر عملکرد کلزا بگذارد، ولی این اثر به ژنوتیپ و مرحله نمو گیاه بستگی دارد. اعمال تنش خشکی در مراحل مختلف فنولوژیکی گیاه کلزا اثرات متفاوتی در میزان روغن و پروتئین آن دارد و برخورد مرحله تنش خشکی با مرحله زایشی گیاه موجب کاهش عملکرد میگردد . در یک محیط پرباران، آبیاری کلزا، تعداد غلاف را در اثر طولانی کردن دوره گلدهی و تعداد دانه در غلاف را در اثر ایجاد سطح برگ بالاتر در زمان گلدهی افزایش می دهد که حساسترین زمان برای آبیاری کلزا، مرحله گلدهی و اوایل غلاف بندی میباشد.
بعضی عناصر غذایی کم مصرف همانند روی وآهن برای رشد گیاه ضروری هستند و در فرایندهای فیزیولوژیکی مانند فتوسنتز، تولید هورمونهای رشد و تشکیل کلروفیل گیاهی دخالت دارند و کمبود آنها میتواند موجب عدم توازن عناصر غذایی در گیاه و نهایتاً کاهش کمیت و کیفیت محصول می شود. در شرایطی که خاک زراعی دارای کمبود عناصر ریز مغذی و سطح خاک خشک باشد، باید از محلولپاشی برگی این عناصر در گیاه کلزا در اوایل دوران رشد رویشی گیاه استفاده نمود که سبب افزایش عملکرد دانه و درصد روغن میشود . روی باعث افزایش تعداد خورجین در بوته، عملکرد دانه و درصد روغن میگردد.
آهن نیز یکی دیگر از عناصر ضروری برای رشد گیاهان است که در شرایط کمبود آن، تعداد رنگدانههای فتوسنتز کننده و مقدار کلروفیل برگها کاهش مییابد در این صورت کاهش وزن هزار دانه را شاهد خواهیم بود.با افزایش PH غلظت آهن در ریشه افزایش یافته ولی برگها زردی کمبود آهن را نشان میدهند و به این نتیجه رسیدند که نیتراتها در خاکهای آهکی باعث عدم جذب آهن و مس میگردند.[۱۱] اهمیت وجود روی در مناطق مریستمی به علت کارایی آن در تولید هورمون اکسین در کلزا باعث افزایش شاخه بندی میشود .
به دلیل PH قلیایی خاکها مصرف خاکی روی، باعث میگردد که روی با مواد آلی خاک ترکیب شده ومجموعههایی از روی را تشکیل دهد که ممکن است برخی از آنها غیرقابل انحلال باشند. ( سالار دینی و همکاران ۱۳۶۷) گیاه کلزا نیاز نسبتاً زیادی به نیتروژن دارد، ولی عکسالعمل آن به کود بستگی به شرایط محیطی از جمله شرایط آب و هوایی منطقه، نوع خاک، رطوبت خاک و همچنین ژنوتیپ دارد. عملکرد مطلوب کلزا در شرایط مصرف ۲۰۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار حاصل شده است. مصرف سولفات آمونیوم به همراه اوره به دلیل حلال بودن آن در آب از طریق ریختن آن بر روی برگها تا قبل از گلدهی بسیار مناسب است.
از آنجائیکه سولفات آمونیوم در تامین گوگرد مورد نیاز کلزا که یکی از عناصر موثر در عملکرد کلزا است میتواند مورد استفاده قرار گیرد. کمبود آب میتواند اثری سوء بر عملکرد کلزا بگذارد، ولی این اثر به ژنوتیپ و مرحله نمو گیاه بستگی دارد. اعمال تنش خشکی در مراحل مختلف فنولوژیکی گیاه کلزا اثرات متفاوتی در میزان روغن و پروتئین آن دارد و برخورد مرحله تنش خشکی با مرحله زایشی گیاه موجب کاهش عملکرد میگردد . در یک محیط پرباران، آبیاری کلزا، تعداد غلاف را در اثر طولانی کردن دوره گلدهی و تعداد دانه در غلاف را در اثر ایجاد سطح برگ بالاتر در زمان گلدهی افزایش می دهد که حساسترین زمان برای آبیاری کلزا، مرحله گلدهی و اوایل غلاف بندی میباشد.
آفات و بیماریهای کلزا
کلزا نیز مانند سایر گیاهان دیگر مورد حمله، خسارت آفات و بیماریهای مختلفی قرار میگیرد که شدت و ضعف آن ها در مناطق مختلف متفاوت است.